Trả lời nhanh: Kẽm pyrithione (zinc pyrithione, ZPT) là hoạt chất chống gàu có trong nhiều dầu gội. Hoạt chất này ức chế nấm men Malassezia, loại nấm men sống trên da đầu và liên quan đến gàu, viêm da tiết bã. Dầu gội rửa trôi thường chứa 0,3–2%. Từ 01/03/2022, Liên minh châu Âu cấm kẽm pyrithione trong mỹ phẩm; nhiều nước khác, gồm khu vực ASEAN, vẫn cho dùng có giới hạn.
Bạn đọc nhãn dầu gội gàu và thấy dòng chữ Zinc Pyrithione hay Pyrithione Zinc. Có người nói đây là hoạt chất chống gàu quen thuộc, có người lại nghe tin châu Âu đã cấm. Bài này giúp bạn hiểu kẽm pyrithione là gì, tác dụng thế nào, có an toàn không và khi nào nên chọn hoạt chất khác.

Kẽm pyrithione là gì?
Kẽm pyrithione là một phức hợp gồm ion kẽm liên kết với hai phân tử pyrithione. Đây là chất bột màu trắng ngà, gần như không tan trong nước, được dùng trong dầu gội gàu từ hơn 50 năm nay.
Trên bảng thành phần, bạn có thể gặp các tên:
- Zinc Pyrithione hoặc Pyrithione Zinc (tên trên nhãn mỹ phẩm và thuốc không kê đơn tại Mỹ).
- ZPT hoặc ZnPT (tên viết tắt trong tài liệu kỹ thuật).
- Kẽm pyrithione (tên tiếng Việt).
Vì không tan trong nước, kẽm pyrithione tồn tại trong dầu gội dưới dạng hạt rất nhỏ. Khi gội, một phần hạt bám lại trên da đầu sau khi xả và tiếp tục tác dụng tại chỗ.
Kẽm pyrithione trong dầu gội có tác dụng gì?
Tác dụng chính của kẽm pyrithione là ức chế sự phát triển của nấm men Malassezia trên da đầu. Khi lượng nấm men giảm, da đầu bớt bong vảy và lượng gàu giảm theo.
Nấm Malassezia là nấm men sống tự nhiên trên da đầu. Ở người có da đầu nhạy cảm, hoạt động của nấm men làm da đầu thay tế bào sừng nhanh hơn, tạo thành vảy gàu.
Nghiên cứu của Reeder và cộng sự (2011) cho thấy pyrithione đưa đồng vào bên trong tế bào nấm men. Lượng đồng tăng làm hỏng các protein chứa cụm sắt–lưu huỳnh, khiến tế bào nấm men không phát triển được. Kẽm pyrithione cũng có tác dụng trên một số vi khuẩn, nên từng được dùng làm chất bảo quản.
Theo Mayo Clinic, pyrithione dùng ngoài da để giúp kiểm soát triệu chứng của gàu và viêm da tiết bã ở da đầu. Hoạt chất này không làm mọc tóc và không thay thế thuốc khi da đầu bị nấm tóc (nấm sợi).
Nồng độ kẽm pyrithione bao nhiêu là thường gặp?
Dầu gội rửa trôi thường chứa kẽm pyrithione từ 0,3% đến 2%. Chuyên luận thuốc không kê đơn của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) quy định các mức sau:
| Dạng sản phẩm | Gàu | Viêm da tiết bã |
|---|---|---|
| Rửa trôi (dầu gội) | 0,3–2% | 0,95–2% |
| Để lại trên da (xịt, kem dưỡng) | 0,1–0,25% | 0,1–0,25% |
Vì sao châu Âu cấm kẽm pyrithione trong mỹ phẩm?
Liên minh châu Âu (EU) cấm kẽm pyrithione trong mọi mỹ phẩm từ ngày 01/03/2022, theo Quy định (EU) 2021/1902. Lý do là hoạt chất này được xếp vào nhóm chất có thể gây độc cho sinh sản, loại 1B (nhóm CMR).
Một số điểm bạn nên biết để hiểu đúng:
- Xếp loại dựa trên nghiên cứu ở động vật với mức phơi nhiễm cao, không phải từ ca bệnh ở người dùng dầu gội.
- Ủy ban Khoa học về An toàn người tiêu dùng của EU (SCCS) từng đánh giá kẽm pyrithione an toàn trong dầu gội rửa trôi đến 1%. Tuy vậy, luật EU chỉ cho miễn trừ chất CMR khi không có chất thay thế phù hợp. Kẽm pyrithione không đáp ứng điều kiện đó vì đã có nhiều hoạt chất chống gàu khác.
- Ngoài EU, quy định khác nhau theo từng nước. Mỹ vẫn cho phép trong thuốc không kê đơn với các mức nồng độ ở bảng trên. Trong danh mục của Hiệp định mỹ phẩm ASEAN, kẽm pyrithione vẫn là chất được dùng có giới hạn nồng độ cho sản phẩm tóc.
Nếu bạn đang dùng dầu gội có kẽm pyrithione mà da đầu không có vấn đề, không cần hoang mang. Nếu bạn muốn thận trọng hơn, nhất là khi đang mang thai hoặc cho con bú, hãy hỏi bác sĩ và cân nhắc dầu gội với hoạt chất khác.
Kẽm pyrithione khác selenium sulfide, climbazole, ketoconazole thế nào?
Các hoạt chất này cùng nhắm đến nấm men Malassezia nhưng khác nhau về cơ chế và đối tượng phù hợp. Bảng dưới giúp bạn so sánh nhanh:
| Hoạt chất | Điểm chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kẽm pyrithione | Ức chế nấm men, có thêm tác dụng trên vi khuẩn | EU đã cấm trong mỹ phẩm từ 2022 |
| Selenium sulfide | Ức chế nấm men, làm chậm bong tế bào sừng | Có thể làm đổi màu tóc nhuộm, tóc bạc |
| Climbazole | Thuộc nhóm azole, ức chế nấm men | Thường phối hợp với hoạt chất khác |
| Ketoconazole | Azole mạnh, dùng cho gàu nặng, viêm da tiết bã | Nồng độ 2% thường là thuốc, cần hỏi bác sĩ |
| Salicylic acid | Làm bong lớp vảy dày | Không tác động lên nấm men |
Nhiều dầu gội kết hợp hai hoặc ba hoạt chất để vừa giảm nấm men vừa làm bong vảy. Bạn có thể đọc thêm về selenium sulfide và climbazole, hoặc cách chọn dầu gội cho da đầu bị nấm theo hoạt chất.
Theo Viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD), nếu một loại dầu gội gàu không hiệu quả, bạn có thể luân phiên với dầu gội có hoạt chất khác.

Cách dùng dầu gội có kẽm pyrithione đúng cách
Bạn làm theo các bước sau:
- Làm ướt tóc bằng nước ấm, không dùng nước quá nóng.
- Lắc đều chai (hạt hoạt chất dễ lắng), lấy lượng vừa đủ và tạo bọt trong lòng bàn tay.
- Thoa bọt lên da đầu, mát-xa nhẹ bằng đầu ngón tay, không cào bằng móng.
- Để bọt trên da đầu vài phút theo hướng dẫn trên nhãn (AAD lưu ý có loại cần 5–10 phút).
- Xả thật sạch, nhất là vùng gáy, sau tai và đường chân tóc.
- Nếu tóc khô, dùng dầu xả cho thân và ngọn tóc, tránh thoa lên da đầu.
Tần suất gội tùy sản phẩm và loại da đầu. Nhiều người dùng 2–3 lần mỗi tuần lúc gàu nhiều, sau đó giảm dần khi da đầu ổn định. Xem thêm hướng dẫn gội đầu sạch gàu đúng cách để tránh các lỗi hay gặp.
Dùng kẽm pyrithione cần lưu ý gì?
Dầu gội có kẽm pyrithione thường ít gây tác dụng phụ, nhưng bạn vẫn nên để ý:
- Khô da đầu, châm chích, tóc xơ: giảm số lần gội hoặc dùng thêm dầu xả cho thân tóc.
- Viêm da tiếp xúc: hiếm gặp. Ngừng dùng nếu da đầu đỏ, rát, nổi mẩn sau khi gội.
- Tránh mắt và vết thương hở: nếu bọt dính vào mắt, rửa ngay bằng nhiều nước sạch.
- Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có hoạt chất.
- Không dùng lâu khi không thấy cải thiện: gàu không giảm sau vài tuần có thể do nguyên nhân khác, ví dụ viêm da tiết bã, vảy nến hoặc gàu khô do da đầu thiếu ẩm.
Để biết gàu của mình thuộc loại nào, bạn có thể đọc cách phân biệt gàu khô và gàu dầu.
Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?
Dầu gội chống gàu phù hợp với gàu thông thường. Bạn nên đi khám nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Dùng dầu gội có hoạt chất đều đặn 2–4 tuần mà gàu không giảm, hoặc tăng lên.
- Da đầu đỏ, rát, chảy dịch, có mủ hoặc đau khi chạm.
- Ngứa nhiều, kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ.
- Mảng vảy dày màu trắng bạc, ranh giới rõ, lan ra trán, sau tai.
- Rụng tóc từng mảng, tóc gãy sát da đầu.
- Trẻ nhỏ có mảng vảy trên da đầu, hoặc bạn đang mang thai.
Bác sĩ sẽ xác định bạn bị gàu, viêm da tiết bã, vảy nến hay nấm tóc để chọn cách xử lý phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Zinc pyrithione và kẽm pyrithione có phải là một không?
Có. Zinc pyrithione là tên tiếng Anh, kẽm pyrithione là tên tiếng Việt. Trên nhãn bạn có thể gặp thêm Pyrithione Zinc hoặc ZPT, đều chỉ cùng một hoạt chất.
Dầu gội có kẽm pyrithione có dùng hằng ngày được không?
Tùy sản phẩm. Một số dầu gội có nồng độ thấp được thiết kế để dùng hằng ngày. Sản phẩm nồng độ cao thường dùng 2–3 lần mỗi tuần. Bạn nên làm theo hướng dẫn trên nhãn và giảm số lần gội nếu da đầu khô.
Kẽm pyrithione có làm rụng tóc không?
Chưa có bằng chứng kẽm pyrithione trong dầu gội gây rụng tóc khi dùng đúng cách. Tóc rụng theo khi gội thường là tóc đã đến giai đoạn rụng tự nhiên. Nếu tóc rụng nhiều bất thường hoặc rụng từng mảng, bạn nên đi khám.
Châu Âu đã cấm thì dầu gội có kẽm pyrithione có nguy hiểm không?
EU cấm vì xếp loại kẽm pyrithione vào nhóm có thể độc cho sinh sản dựa trên nghiên cứu ở động vật, và vì đã có hoạt chất thay thế. Cơ quan khoa học của EU từng đánh giá hoạt chất an toàn trong dầu gội rửa trôi đến 1%. Nếu bạn lo ngại hoặc đang mang thai, hãy hỏi bác sĩ và chọn hoạt chất khác.
Kẽm pyrithione có dùng được cho da đầu bị nấm không?
Kẽm pyrithione giúp kiểm soát gàu và viêm da tiết bã liên quan đến nấm men Malassezia. Nấm tóc do nấm sợi gây rụng tóc từng mảng thì cần bác sĩ chẩn đoán và thường phải dùng thuốc, dầu gội không thay thế được.
Bạn đang phân vân chọn hoạt chất nào cho da đầu có gàu của mình? Nhắn iCare để được tư vấn.
Nguồn tham khảo
- 21 CFR 358.710: Active ingredients for the control of dandruff, seborrheic dermatitis, or psoriasis
- Reeder và cộng sự (2011): Zinc pyrithione inhibits yeast growth through copper influx and inactivation of iron-sulfur proteins
- Mayo Clinic: Pyrithione (topical route)
- CIRS: Lệnh cấm kẽm pyrithione trong mỹ phẩm EU có hiệu lực từ 01/03/2022
- AAD: How to treat dandruff

